Bergen op Zoom - Hervormde Kerk en toren. St.-Geertruidstoren.
| ||
|---|---|---|
| Monumentnummer | 9116 | |
| Plaats | Bergen op Zoom | |
| Plaats ID (nieuw) | 1937 | |
| Opmerking | Grote Markt 10. Ned.Herv. Kerk en ingebouwde toren. | |
| Coördinaten | 78661,390068 | |
Het oudste deel van de kerk is de romp van de toren, die dateert van rond 1370. Deze moet hebben behoord bij een waarschijnlijk in de veertiende eeuw gebouwde en vervolgens in de vijftiende eeuw veranderde kerk. In deze kerk werd in 1442 een seculier kapittel gevestigd.
Het huidige kerkgebouw, voltooid in 1477, is ontworpen door Everaert Spoorwater. Hij ontwierp een nieuw koorgedeelte met kooromgang, straalkapellen en zijkapellen in het schip in de stijl van de Brabantse gotiek. In 1489 diende Antoon I Keldermans, bouwmeester van onder meer het Markiezenhof, een ontwerp in voor de uitbreiding van de kerk in laatgotische stijl. Dit nieuwe deel zou het Nieuwe Werck gaan heten. Hiermee had de Sint-Gertrudiskerk kunnen uitbreiden tot een van de grootste kerken van de Lage Landen. Helaas werd de bouw door geldgebrek halverwege stilgelegd, om nooit meer afgemaakt te worden. Het deel dat al gebouwd was werd eeuwenlang verwaarloosd tot ruïne. Ondanks voortdurend geldgebrek werden een nieuw koor en een nieuw transept gerealiseerd.
In 1586 werd de kerk ingericht voor de hervormden. Het nieuwe koor en transept werden afgesloten en in 1698 afgebroken. Zo bleef van het tweede transept slechts een zijbeuk over. Het vrijkomend materiaal werd gebruikt voor de aanleg van vestingwerken.
Bij de beschieting van Bergen op Zoom door de Fransen in 1747 is de kerk grotendeels verwoest. De in 1750 naar ontwerp van David van Stolk begonnen herbouw droeg een sober karakter. De kerk werd 9 meter lager herbouwd. De toren kreeg de huidige bekroning.
In 1966 werd de kerk overgedragen aan de gemeente. In april 1972 werd de kerk getroffen door een grote brand. Het gehele interieur inclusief het 18e-eeuwse pijporgel van Del Haye ging verloren. Na de brand werd de reeds gestarte restauratie voortgezet. Sinds 1988 is de Gertrudiskerk weer een katholieke kerk.
Carillon
Al in 1484/85 werd door Vrancke Wouters uit Mechelen een voorslag met klokken van Zeelstman of Waghevens uit Mechelen ingericht. In 1529/30 komen daar vier 4 klokken bij, geleverd door Ghijsbrecht Stalpert, later kwam dan nog een + c1-Klok door Willem van den Gheyn bij die het totaal op 18 klokken bracht. Eind 16e eeuw kreeg het beiaardklavier ook een pedaal. In 1605 goot Jan Burgerhuys 6 nieuwe klokken door tegen inlevering van enkele oude klokken. François Simon voegde er in 1630 nog eens 7 klokken aan toe.
Bij het beleg door de Fransen in 1747 brand de toren af en de beiaard gaat verloren.
Pas in 1937 zorgt een beiaardaktie-comité, opgericht door burgemeester mr. drs. P.A.F. Blom, voor de levering van een beiaard van 42 klokken door Van Bergen Heiligerlee in 1938, omvang: es1 (1250 kg)-f1-g1-chromatisch-bes4. Deze wordt in 1944 zwaar beschadigd door Duitse beschieting en in 1951 door een nieuwe beiaard van 44 klokken door Eijsbouts vervangen. In 1955 kwamen daar nog vier klokken door Eijsbouts bij.
Uit de Bergen op Zoomse Bode:
Wanneer je vraagt in Bergen op Zoom en omgeving naar de Peperbus dan weet iedereen je wel de weg te wijzen. Maar als je de vraag stelt wie het carillon van de Peperbus in Bergen op Zoom bespeelt, dan kan men deze vraag vaak niet beantwoorden. En dan te bedenken dat boven in de Sint-Gertrudiskerk, in de volksmond De Peperbus genaamd, een prachtig carillon hangt met 48 klokken en minstens tweemaal per week live bespeeld wordt door de Bergse beiaardier Janno den Engelsman.
Op 35 meter hoogte, en dat is niet helemaal bovenin, staat onder het recent gerestaureerde carillongedeelte een prachtige glazen unit waarin het klavier staat waarmee de beiaard (carillon) bespeeld wordt. Janno den Engelsman wordt soms bijgestaan bij het bespelen van het carillon door Meike Warmoeskerken die, na het overlijden van de vorige stadsbeiaardier Theeuw Ambachts in 2011, het beiaardierstokje even had overgepakt.
Meike is het nichtje van Theeuw Ambachts en op deze manier bleef het carillon van De Peperbus in de familie. Vanaf 2014 bespeelt Janno het carillon met veel passie, liefde en trots. Hij vindt het nog steeds prachtig als hij de mooie klanken over Bergen op Zoom mag laten klinken.
Wenteltrap
“In een rustig tempo blijven lopen en niet te snel boven willen zijn”, wordt er steeds geroepen door Meike Warmoeskerken als De Peperbus beklommen wordt langs de vrij smalle stenen wenteltrap met zijn 183 treden. Eenmaal bovenaan de wenteltrap kom je op de trans en via een deur in de uurwerkkamer waar twee van de drie manieren, waarmee de klokken bespeeld kunnen worden, zich bevinden.
De eerste manier is ‘de muziektrommel’ uit 1938 waar pinnetjes uitsteken en de hamertjes optillen waaraan stalenkabeltjes zitten die naar de klokken gaan. Omdat het versteken van de pinnetjes in de trommel intensief en kostbaar is, wordt de melodie niet vaak vervangen. Het versteken van ‘de muziektrommel’ wordt verzorgd door Janno samen met een persoon van de gemeente.
In een kast staat de grote muziekcomputer waar vele (thema)muziekstukken in staan die het klokkenspel bespeelt. Op elk kwartier wordt het carillon door deze trommel aan ‘het werk gezet’ en de computer laat de klokken op het hele en halve uur horen.
Beiaardier
Beiaardier is een onzichtbaar beroep op een zeer onzichtbaar plekje bovenin de toren. Het is echt uniek als er mensen mee naar boven gaan om naar het bespelen op het klavier te kijken of zelf een klein melodietje te spelen. Via een klein houten trapje kom je van de uurwerkkamer op de etage waar ook de unit staat met het klavier en bij de 48 klokken.
De ophanging van de klokken is helemaal gerestaureerd in 2004. De klokken uit 1951 zijn wel even uit de toren geweest, maar na restauratie weer teruggehangen op dezelfde plaats. Nu is alles zeer schoon en met netten niet meer toegankelijk voor de vogels.
Carillon
Met de 48 klokken die in de toren hangen spreekt men van een gemiddelde beiaard. “Wij zouden er eigenlijk nog een klok bij willen hebben,” zeggen Janno en Meike met veel twinkelingen van verlangen in hun ogen. “Dat is de grote lage basklok, de zogenaamde ‘Bes’. Er zijn veel muziekstukken die een mooie basis in deze klok hebben en nu moeten we alles omleggen naar een octaaf erboven maar dat klinkt nooit zo mooi en vol als wanneer de lage bas er wel zou zijn”, vertelt Janno verder.
“Er is voldoende ruimte in de toren, maar blijkbaar geen geld om deze klok aan te schaffen,” vertelt Meike verder. Lachend wordt voorgesteld om een Crowdfundingproject op te starten om ervoor te zorgen dat deze klok er wel komt.
Via twee kleinere metalen trappen kan men nog een verdieping hoger komen om bij de bovenste koepel van De Sint-Gertrudiskerk te komen met het luikje waar de vlag uit hangt als dat mag. “De vlag mag zeker ook uitgehangen worden als de nieuwe klok er is”, zeggen Janno en Meike als wij weer naar beneden lopen langs dezelfde wenteltrap.
Aanwezige klokken
Bestaande klokken
| KlokkenWiki ID | Jaar | Naam | Diameter [cm.] | Gewicht [kg.] | OorlogRegistratienummer
|
|---|---|---|---|---|---|
| Klok_12898 | |||||
| Klok_12899 | |||||
| Klok_8096 | 1950 | 111 | |||
| Klok_8098 | 1950 | 88 | |||
| Klok_8094 | 1951 | 126 | |||
| Klok_8095 | 1951 | 115 | |||
| Klok_8097 | 1951 | 101 |
Verloren klokken of met onbekende status
| KlokkenWiki ID | Jaar | Naam | Diameter [cm.] | Gewicht [kg.] | OorlogRegistratienummer
|
|---|---|---|---|---|---|
| Klok_12898 | |||||
| Klok_12899 | |||||
| Klok_8096 | 1950 | 111 | |||
| Klok_8098 | 1950 | 88 | |||
| Klok_8094 | 1951 | 126 | |||
| Klok_8095 | 1951 | 115 | |||
| Klok_8097 | 1951 | 101 |