Brontekst bekijken van Vroegmoderne Tijd (1500-1800)

'''<span style="color: rgb(255, 0, 0)">1500</span>'''
[[Bestand:Gloriosa im Erfurter Dom.jpg|links|miniatuur|Gloriosa uit 1497 van Geert van Wou. R.K. Dom St. Maria Erfurt]]
'''<span style="color: rgb(255, 0, 0)">                                                   </span>'''

*ca. 1500 De Italiaan '''[https://nl.wikipedia.org/wiki/Leonardo_da_Vinci Leonardo da Vinci]''' doet een aantal deels onjuiste wetenschappelijke uitspraken over klokken.
*ca. 1500 '''[[Geert van Wou]]''' uit Kampen, de belangrijkste luidklokkengieter van Nederland en West-Duitsland. Hij goot onder andere in 1497 de befaamde '''[https://de.wikipedia.org/wiki/Gloriosa_(Erfurter_Dom) Gloriosa te Erfurt]''' en in 1505 het dertientonige gelui van de '''[https://klokkenwiki.nl/Utrecht_-_Domtoren_en_-kerk Utrechtse Domtoren.]'''
*1506 Sinds genoemd jaar tot het einde van de zeventiende eeuw waren te Mechelen klokkengieters uit het geslacht '''[https://www.klokkenwiki.nl/Speciaal:Zoeken?search=Van+den+Ghein&fulltext=&title=Special%3ASearch Van den Ghein]''' werkzaam. Zij zijn in de zestiende eeuw toonaangevend voor beiaarden, tezamen met hun collega's '''[https://www.klokkenwiki.nl/index.php?search=Waghevens&title=Speciaal%3AZoeken&profile=default&fulltext=1 Waghevens]'''. De standaardomvang was inmiddels twee diatonische octaven met de toevoeging van de bes (17 klokken). Men stemde de klokken door er brons uit te hakken. Hoewel toonaangevend ondervinden zij niettemin concurrentie van de klokkengieters '''[https://www.klokkenwiki.nl/Speciaal:Zoeken?search=Moer&fulltext=&title=Special%3ASearch Moor (Moer]''') uit 's-Hertogenbosch, '''[https://www.klokkenwiki.nl/Speciaal:Zoeken?search=Van+Trier&fulltext=&title=Special%3ASearch Van Trier]''' uit Aken, de '''[[Lotharingse klokkengieters|Lotharingse gieters]]''' enz. Die situatie veranderde ingrijpend nadat de Hemony's in 1644 hun eerste beiaard hadden opgeleverd. Na enige omzwervingen vestigen de Van den Gheins zich in 1725 te Leuven.
*1524 De Duitser '''[https://www.geistsoz.kit.edu/germanistik/3228.php Christoff Seselschreiber]''' beschrijft onder andere het vormen en gieten van een klok.
*1525 Cornelis Waghevens te Mechelen gebruikte waarschijnlijk een orgelpijp voor het controleren van de toonhoogte van een klok.
*ca. 1530 De speeltrommel met verstelbare toonstiften doet zijn intrede.
*1530 Een kroniekschrijver noteert dat de Vlamingen de andere bewoners van de Nederlanden overtreffen met onder andere de mooie klank van hun klokken waarop zij liederen van afwisselende aard spelen. Vanaf die tijd kwam ook de grote stroom van beiaarden met hand- en automatisch spel eerst goed op gang.
*1540 De Italiaan '''[[wikipedia:Vannoccio_Biringuccio|Vannoccio Biringuccio]]''' beschrijft in zijn '''''[[wikipedia:De_la_pirotechnia|De la pirotechnia]]''''' het vormen en gieten van een klok.
*1578 In dit en de daarop volgende jaren worden in de vrijheidsstrijd tegen de Spanjaarden in Nederland talloze klokken opgeofferd, maar ook geroofd.

'''<span style="color: rgb(255, 0, 0)">1600                                                </span>'''

* ca. 1600 De oudste vermelding van een oefen- of studieklavier komt uit Antwerpen. In dit instrument waren de grote klokken vervangen door aardewerk klokjes met houten klepeltjes. Later werden ook echte klokjes gebruikt, maar nadat omstreeks 1640 de Hemony’s de metallofoon als meetinstrument gingen gebruiken, werd de metallofoon de meest gebruikte vervanging van klokken.
*1602 Het oudste bericht over een pedaal in het klokkenklavier komt uit Mechelen.
*ca. 1635 Wetenschappers zoals de Fransen '''[https://nl.wikipedia.org/wiki/Marin_Mersenne Marin Mersenne]''' en '''[https://nl.wikipedia.org/wiki/Ren%C3%A9_Descartes René Descartes]''' evenals de Nederlanders '''[https://nl.wikipedia.org/wiki/Isaac_Beeckman Isaac Beeckman]''' en '''[https://www.google.com/search?client=firefox-b-d&q=Christiaan+Huygens Christiaan Huygens]''' houden zich bezig met wetenschappelijk onderzoek naar de klank van klokken.[[Bestand:daishoro main.jpg|miniatuur|alt=|De klok in de Chionin-tempel te Kyoto]]
*1636 In de Chionin-tempel te Kyoto hangt waarschijnlijk de meeste bekende boeddhistische klok van Japan (Zie foto). Ze weegt circa 40 ton.
* ca. 1640 '''[https://oud-utrecht.nl/nieuws/951-jacob-van-eyck-in-fluyt-en-klokken-spel-een-aller-eeuwen-wonder Jonkheer Jacob van Eyck]''' doet baanbrekende ontdekkingen inzake klokprofiel, boventonen en stemkunst. Onder andere formuleerde hij als eerste de '''[[slagtoon]]''', de toonhoogte waarop het gehoor een klok waardeert. Ook houdt hij zich daadwerkelijk met het stemmen van klokken bezig.
*1641 '''[[Jacob Noteman]]''' uit Leeuwarden gebruikte te 's-Hertogenbosch orgelpijpen als meetinstrument.
*1642 De uit Lotharingen afkomstige '''[https://klokkenwiki.nl/Gebroeders_Hemony François en Pieter Hemony]''' vervaardigden als eersten in de geschiedenis een zuiver klinkende beiaard en wel voor de '''[https://klokkenwiki.nl/Zutphen_-_Wijnhuistoren_-_Carillon Wijnhuistoren te Zutphen]'''. Zij gebruiken daarbij de '''[https://nl.wikipedia.org/wiki/Metallofoon metallofoon]''' als meetinstrument. Tot 1678 maakten zij 51 beiaarden die niet langer diatonisch doch chromatisch waren en bovendien een omvang van zelfs meer dan drie octaven konden bezitten. Ten behoeve van tijdmeting en automatisch kwartierspel werden deze veelal door Juriaan Sprakel en later zijn neef Willem van een uur- en speelwerk voorzien.
*1648 '''[https://fr.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A9odore_de_Sany Theodorus de Sany]''' schrijft te Brussel het oudst bewaarde versteekboek, een verzameling muziekstukken die voor de speeltrommel gearrangeerd en becijferd zijn. Na hem zouden van anderen talloze versteekboeken volgen.

'''<span style="color: rgb(255, 0, 0)">1650                                                      </span>''' 

*1657 '''[[François Hemony]]''' vestigde zich als stadsklokken- en geschutgieter te Amsterdam; '''[[Pieter Hemony|Piete]]<nowiki/>r''' vertrekt naar de Zuidelijke Nederlanden, naar Gent
* 1658 Voor zover bekend werd de eerste '''[[krukluidas]]''' voor een grote klok op de '''[[Utrecht - Domtoren en -kerk|Domtoren van Utrecht]]''' toegepast.
*1657 '''Christiaan Huygens''' paste als eerste de slinger in een uurwerk toe.
*1662 '''François Hemony''' maakte bezwaar tegen het gieten van kleine discantklokjes. Ook zijn broer '''Pieter''' was daar geen voorstander van, doch deed het tenslotte in een enkel geval, zoals voor zijn vriend Antoine de Loose te Ename (B.) in 1676. Ook Gouda kreeg enkele jaren later kleine klokjes in de nieuwe beiaard.
* 1664 Pieter voegde zich bij zijn broer François te Amsterdam. Laatstgenoemde stierf in 1667 waarna Pieter stadsklokken- en geschutgieter werd. In de periode rond genoemd jaar kwamen de belangrijkste Hemony-beiaarden tot stand, zoals voor '''[[Utrecht - Domtoren en -kerk|Utrecht (Dom]]'''), '''[[Amsterdam - Paleis - Carillon|Amsterdam (Paleis)]]''', '''[[Groningen - Martinikerk - Carillon|Groningen (Martinitoren)]]''' enz.
*1673 '''[[Melchior de Haze]]''' te Antwerpen, vrijwel zeker een leerling der Hemony's, goot een beiaard voor het '''[https://nl.wikipedia.org/wiki/Escorial Escorial]''' nabij Madrid. Korte tijd later verwierf hij met voorbijgaan van Pieter Hemony de opdracht voor een zware beiaard te Brugge.
*1676 '''[https://www.klokkenwiki.nl/Pieter_Hemony Pieter Hemony]''' voerde een twee jaar durende briefwisseling met Antoine de Loose, abt van een klooster te Ename (B.). Hemony's brieven zijn bewaard gebleven en bevatten talrijke biografische en campanologische bijzonderheden.
*1678 Naar  aanleiding  van het  voorstel  van   de  jonge  musicus '''[https://nl.wikipedia.org/wiki/Quirinus_van_Blankenburg Quirinus van Blankenburg]''' om in de nieuwe beiaard voor Gouda ook in de bassen een cis en dis  op  te  nemen, ontstonden   felle  discussies  over  de  muzikale noodzaak daarvan.   Het  vond van de  kant van  Pieter Hemony en  enkele   beiaardier- medestanders   zijn  weerslag  in  de   brochure   '''''[https://www.dbnl.org/tekst/_vla010188001_01/_vla010188001_01_0109.php De  onnoodsakelijkheid  en ondienstigheid van cis en dis in de bassen der klokken]'''''.
*1680 Pieter Hemony sterft en wordt opgevolgd door zijn achterneef en onbekwame leerling '''[[Mammes Fremy II|Mammes Fremy]]'''. Enkele jaren later zou deze op zijn beurt opgevolgd worden door zijn broer Claude. Hij was niet veel beter. Er ontstonden talrijke verwikkelingen. Claude's enige beiaard in Nederland is die uit 1686 voor het stadhuis van Leeuwarden.
*ca. 1690 De Antwerpse klokkengieter '''[[Melchior de Haze]]''' ondervond grote kritiek bij de levering van een klokkenspel voor 's-Gravenhage.
* 1699 Sinds genoemd jaar vond een opleving van de Amsterdamse gieterij plaats onder leiding van Hemony's leerling '''[[Claes Noorden]]''' en diens compagnon '''[[Jan Albert de Grave]]'''. Na de dood van de laatste in 1733 of 1734 zou de Amsterdamse gieterij tot in het begin van de negentiende eeuw haar bestaan weten te rekken, zij het zonder enige betekenis voor de klokkengietkunst. De belangrijkste beiaard van Noorden en De Grave dateerde uit 1714-15 voor Middelburg. Maar deze is verloren gegaan.

'''<span style="color: rgb(255, 0, 0)">1700                                                    </span>'''

*1705 Tot aan zijn dood in 1733 zou '''[[Willem Witlockx]]''' uit Antwerpen een vooraanstaande plaats in de beiaardkunst innemen. Zijn voornaamste werkstuk was de beiaard voor het '''[https://nl.wikipedia.org/wiki/Paleis_van_Mafra Koninklijke Paleis in het Portugese Mafra]''' in 1730. Hij begon zijn loopbaan als stemmer van een beiaard die '''[[Alexius Jullien]]''' voor Lier had gemaakt, doch die onmachtig was om de klokken te stemmen. Jullien was de oom van Joseph Petit die zich in 1720 te Someren vestigde en waaruit tenslotte '''[[Koninklijke Klokkengieterij Petit en Fritsen|Petit & Fritsen]]''' voortkwam.
*1711 De Engelsman '''[https://nl.wikipedia.org/wiki/John_Shore_(muzikant) John Shore]''' vindt de stemvork uit, die later het meest gehanteerde meetinstrument in de klokkengieterij werd. De Italiaan Colbachini te Padua gebruikte omstreeks 1730 als eerste klokkengieter een dergelijke stemvork.
*1712 Uurwerkmaker '''[https://cemper.be/nieuws/topstuk-voorgesteld-de-springtrommel-van-joltrain Henricus Joltrain]''' te Antwerpen maakt een trommel met twee stel sporen zodat de trommel dubbel zo veel muziek kan bevatten. Daarna volgden enkele andere van Gilles de Beefe en zijn zoon Nicolas uit Luik. Na het midden van die eeuw werden ze niet meer gemaakt.
*1720 De uit Lotharingen afkomstig '''[[Joseph Petit|Joseph Peti]]'''t, leerling van zijn oom Alexius Jullien en die hem bovendien had geadviseerd om zich in de Nederlanden te vestigen, koos Someren als zijn woonplaats. Hij werd de stamvader van de Petits. In 1815 stopten de Petits met klokken gieten en stichtte schoonbroer Isaac Fritzen de nog altijd bestaande '''[https://klokkenwiki.nl/Koninklijke_Klokkengieterij_Petit_en_Fritsen Petit & Fritsen te Aarle-Rixtel]'''.
*1725 Klokkengieter '''[[Andreas Frans van den Gheyn]]''' vestigt zich te Leuven. Zijn nazaten, en sinds 1833 via de vrouwelijke lijn, zouden zich daar tot ver in de twintigste eeuw met het klokkengieten bezig houden.
*[[Bestand:Mafra May 2013-2.jpg|miniatuur|Paleis van Mafra]]1730 Johan V van Portugal bestelt twee beiaarden voor zijn '''[https://nl.wikipedia.org/wiki/Paleis_van_Mafra paleis te Mafra]'''. Een werd gemaakt door '''[https://klokkenwiki.nl/Willem_Witlockx Willem Witlockx,]''' de andere door de Luikse gieter Nicolas le Vache. Het werkstuk van de laatste was in muzikaal opzicht ver onder de maat. 
* ca. 1733 Omstreeks deze tijd sterven alle bekwame en minder bekwame beiaardgieters. In de Zuidelijke Nederlanden waren dit Willem Witlockx, Andreas Frans van den Gheyn, Alexius Jullien en Antoine Bernard; in de Republiek Jan Albert de Grave. De beiaardgieterij zou een nieuwe fase intreden.
*1733 De zwaarste klok van de wereld wordt te Moskou gegoten. Ze heeft een doorsnede van 6,10 m en een gewicht van circa 210 ton. Door een brand brak een stuk uit de rand van de klok. Thans staat ze in het Kremlin op een sokkel tentoongesteld.
* [[Bestand:Tsar Bell in Kremlin.jpg|links|miniatuur|De Tsarenklok op het Kremlin.]]1734 De Luikse gieter Jean Baptiste le Vache krijgt van Nijmegen de opdracht om een beiaard te maken. Muzikaal schoot hij volledig te kort, veroorzaakte bovendien talloze moeilijkheden zodat het werk in 1738 tenslotte voltooid moest worden door '''[[Peter van den Gheyn V|Peter van den Gheyn]]''' en diens achterneef Matthias uit Leuven.
*1736 De klokkengieter '''[[Joris Dumery|Joris du Mery]]''' wordt als poorter te Brugge ingeschreven. Zijn voornaamste beiaard is die van zijn woonplaats op de '''[https://nl.wikipedia.org/wiki/Belfort_van_Brugge Halletetoren]''' (1743-45). Zoon Willem en kleinzoon Jacob die in 1839 stierf zouden zich ook met klokken gieten bezig houden. Maar alleen stamvader Joris goot beiaarden.
*1738 De Hoornse klokkengieter Johan Nicolaus Derck levert een klokkenspel aan Gdansk dat scherpe kritiek kreeg van de plaatselijke klokkenist van Nederlandse afkomst. Derck schoot tekort in muziektechnische kennis om een zuiver klinkende beiaard te maken. Al eerder had hij een slechte beiaard voor Kopenhagen gemaakt en niet veel later zou Sint Petersburg volgen.
*1738 De Utrechtse stadsbeiaardier J.P.A. Fischer schrijft zijn '''[https://objects.library.uu.nl/reader/index.php?obj=1874-23427&lan=en#page//27/34/12/27341230647584987376239248164343859457.jpg/mode/1up ''Verhandeling van de Klokken en het Klokke-spel''.]'''
*1745 Matthias van den Gheyn wordt te Leuven tot stadsbeiaardier benoemd. Voordien had hij te samen met zijn oom Pieter beiaarden gegoten, zoals voor Nijmegen bijvoorbeeld. Thans zou hij uitsluitend als musicus en componist werken en zulks met groot succes. Als componist werd hij vooral bekend door zijn elf preludia voor beiaard.
* 1746 Joannes de Gruijtters schrijft te Antwerpen zijn beiaardrepertoire op in wat de geschiedenis zou ingaan als het ''De Gruijtters-Beiaardboek''. Na hem zouden meerdere beiaardiers volgen die hun muziek noteerden, onder andere rond 1800 Johan Berghuys en zijn zoon Frederik Johan te Delft.

'''<span style="color: rgb(255, 0, 0)">1750                                                    </span>'''

* 1751 De belangrijkste beiaardgieter uit de achttiende eeuw, de Leuvenaar '''[[Andreas Frans van den Gheyn|Andreas Jozef van den Gheyn]]''', begint zijn loopbaan met het op orde brengen van valse klokkenspelen van de falende collega-klokkengieters Antoine Bernard en Nicolas Legros. Tot 1786 goot Van den Gheyn 23 beiaarden. Maar die beiaarden zijn doorgaans veel lichter dan die van de Hemony's. Mede daardoor ging Van den Gheyn met zijn klokken hoger in toon dan de Hemony's.
*[[Bestand:Liberty Bell.jpg|miniatuur|Liberty Bell]]1753 De befaamde Amerikaanse '''''[https://www.nps.gov/inde/learn/historyculture/stories-libertybell.htm Liberty Bell]''''' wordt met een gewicht van 944 kg gegoten. De klok scheurde in 1835 en wordt thans te Philadelphia geëxposeerd. 
*ca. 1760 Juriaan Spruijt te Hoorn schrijft zijn '''''[https://www.archieven.nl/nl/zoeken?mivast=0&mizig=210&miadt=136&miaet=1&micode=0216&minr=4101870&miview=inv2&milang=nl Beschrijving van Klokken en Klokken- Spelen]'''''. Daarin komen een hoofdstuk voor over de metallofoon als meetinstrument en een gebrekkige uiteenzetting over het stemmen van klokken.
* 1764 De Zwitser '''[https://nl.wikipedia.org/wiki/Leonhard_Euler Leonard Euler]''' probeert als eerste in de geschiedenis in zijn ''De sono campanarum'' de klokpartialen te berekenen. Maar hij slaagt daar niet in.
*ca. 1770 '''[[Alexius Petit Sr|Alexius Petit]]''' uit Someren, zoon van Joseph, lukt het niet om voor Goes en Nijkerk zuiver klinkende klokkenspelen te maken. Het leidde tot het faillissement van zijn bedrijf en zijn vertrek naar Eindhoven. Omstreeks 1790 werd de gieterij naar Aarle-Rixtel overgebracht. In beide gevallen werd zijn werk op orde gebracht door '''[[Andreas Josephus van den Gheyn|Andreas Jozef van den Gheyn]]''' uit Leuven.
*1770 De Engelsman Charles Burney bezoekt gedurende twee jaar muzikaal Europa. Ook aan de beiaard besteedde hij aandacht. Hij had er weinig mee op, hoezeer hij een individuele beiaardier ook kon bewonderen.
*1787 De Duitser Ernst Chladni leidt in zijn ''Entdeckungen über die Theorie des Klanges'' langs experimentele weg een formule af voor de berekening van de boventonen in een glazen bel.
*1791 Koning Bawdawpaya van Opper-Birma geeft opdracht tot het gieten van een klok met een doorsnede van bijna vijf meter en een gewicht van 88 ton. Het is de zwaarste klok van Birma. Twee jaar eerder en ook kort daarna werden eveneens zware klokken gegoten.
*1793 '''[[Andreas Frans van den Gheyn|Andreas Jozef van den Gheyn]]''', de laatste klokkengieter die een juist klokprofiel kon ontwerpen en de stemkunst volledig beheerste, overlijdt te Leuven.
*1795 De klokkengieter Andries Heeres van Bergen sticht te Midwolda een klokkengieterij. De gieterij bleef bestaan tot 1956, hoewel daarna de nieuwe eigenaar nog enkele jaren het bedrijf trachtte voort te zetten, zij het zonder enig succes.
*1795 Tot 1801 zou de Franse bezetter in de Zuidelijke Nederlanden niet alleen talrijke kerkelijke goederen confisqueren, waaronder ook klokken, doch bovendien een ware klokkenroof organiseren.
* 1799 Friedrich von Schiller voltooit te Weimar zijn befaamde '''''[https://www.andrelehr.nl/publicaties/Glocke.pdf Das Lied von der Glocke]'''''.

Door naar [[Nieuwste Tijd|Moderne Tijd]]
[[Categorie:Tijdslijn]]