Klok zonder naam
| ||
|---|---|---|
| Gieter | Anoniem | |
| Gietjaar | 1392 | |
| Locatie | CHAAM - R.K.Kerk H. Antonius Abt. | |
| Diameter | ||
| Gewicht | ||
| Oorlog Registratienr. | ||
Klank
| Slagtoon | |
|---|---|
| grondtoon | |
| priem | |
| terts | |
| kwint | |
| oktaaf | |
| deciem | |
| 1ste undeciem | |
| 2de undeciem | |
| duodeciem | |
| dubbel oktaaf |
Klankanalyse:
Omschrijving
Klok met zesarmige kroon rond de kroonstapel. De letters op de klok zijn onregelmatig van vorm; de woorden worden voorafgegaan door een kruisje met dubbel ingesneden v-vormige armen, van elkaar gescheiden door dubbele punten. De faussure heeft een flauwe ring en op de slagring aan de lip staan drie ringen. De geschilderde M uit de Tweede Wereldoorlog is boven de faussure nog zichtbaar.
De naam van de klok wordt meestal gelezen als 'Ledevaert'. De plaatselijke heemkundekring heeft deze naam zelfs overgenomen en ook de kerk wordt sinds de laatste restauratie zo genoemd. Vergelijking van de letter 'u', die in de Middeleeuwen als 'v' wordt geschreven met de letters 'n' uit de tekst geeft de oplossing van het leesprobleem: de letter 'n' is ondersteboven op de klok terechtgekomen en wijst op de naam Ledenaert. Het mag duidelijk zijn dat Sint Leonardus in de Middeleeuwen een bekende heilige was, terwijl de naam 'Ledevaert' geen betekenis heeft.
Dm: 53 cm, Hm: 59 cm, Gw: 90 kg, Orn: 6 M 5
Kroon
Op de kroonarmen is een touwmotief aangebracht en enkele rozetten.
Kop
In de kop van de klok werden twee gaten geboord. Door middel van bouten is hiermee aan de binnenzijde een ijzeren plaat bevestigd, waaraan een nieuwe klepel is opgehangen.
Schouder
Flank
Lip
Opschriften
+ ledenaert : es : miine : name : miin : luut : si : gode: beqvame : m : ccc : xcii
'Leonard is mijn naam, mijn geluid i s God welgevallig 1392'
(hoogte letterrand: 25 mm; hoogte letters: 12-17 mm)
Bijzonderheden
De vergelijking met de klok van Terheijden uit 1416 levert weinig overeenkomsten. De kroon heeft rondere vormen, de belettering is iets beter aangebracht en het gietwerk heeft meer kwaliteit. De twee sierringen boven het opschrift en de ene eronder lopen op de klok echter niet strak en regelmatig.
De stichting van de parochie Chaam, aanvankelijk behorende bij Alphen, is nauwkeurig bekend: 29 maart 1463. De beide dorpen behoorden sinds de twaalfde eeuw toe aan de abdij van Tongerlo en bij de Norbertijnen wordt dan ook de betreffende stichtingsakte bewaard (charternr. 2039). Chaam was al omstreeks 1422 in het bezit van een kapel, gewijd aan Sint Antonius Abt, waarin wekelijks twee missen werden opgedragen. Later werd de kapel vergroot om als parochiekerk te kunnen dienen; een toren werd pas circa 1540 gebouwd. In het midden van de zeventiende eeuw werd de kerk door de overheid geconfisqueerd en aan de protestanten gegeven; de katholieken vierden hun missen voortaan in een schuurkerk en bouwden later een zogenoemde 'waterstaatskerk'. In 1926 werd deze kerk door een nieuwe vervangen, waarvan de toren in de Tweede Wereldoorlog werd opgeblazen en nadien herbouwd. Al deze opeenvolgende katholieke kerken waren gewijd aan Sint Antonius Abt. In 1944 ging eveneens het middeleeuwse gebouw van de protestanten - een jaar nadat een omvangrijke restauratie had plaatsgevonden – door toedoen van de Duitsers voor een belangrijk deel verloren. De oude klok hing in de toren die werd opgeblazen en viel naar beneden. Het gevolg was een barst in de wand en beschadigingen aan de lip, maar zij overleefde met deze beschadigingen de ramp. In de hervormde kerk van Chaam hangt de oude klok thans (sinds 1994) tegen de oost-muur van het noordelijke transept.
De klok zal - gezien het gietjaar (1392) - niet gegoten zijn voor de toren van de middeleeuwse parochiekerk van Chaam, mogelijk zelfs niet voor de Antoniuskapel. In de literatuur wordt steeds verondersteld dat Chaam een vroege bedevaart kende naar Sint Antonius. Bewijzen zijn hiervoor niet gevonden. Het gegeven dat de kerk van Chaam gebouwd zou zijn uit de inkomsten van een bedevaart lijkt voort te komen uit een legende die, naar analogie van de legende van bijvoorbeeld de St. Lenaarskerk bij Brecht (B.), de aanwezigheid van een (te) grote kerk in een dorp moet verklaren. Hoe de sage werd geboren, is niet bekend. Misschien is er, gezien de naamgeving van de klok, een band met de Belgische plaats Brecht of een andere plaats waar Leonardus wordt vereerd.
Bronnen
- Database RCE Amersfoort
- HJ van Nieuwenhoven, Klokkenvordering 1942-1943, Zeist 1996, p. 486.
- Elly van Loon-van de Moosdijk, Goet ende wael gheraect. Versieringsmotieven op luid- en speelklokken uit Middeleeuwen en Renaissance in het hertogdom Brabant (1300 tot 1559), Nijmegen 2004, p.339.